Για την εργασία στο θεατρικό εργαστήρι πάνω στα Μονόπρακτα:
Η Ανθρώπινη Φωνή, Το φάντασμα της Μασσαλίας, Την Έχασα, Η Ψέυτρα *
του Ζαν Κοκτώ
Στα μονόπρακτα του Ζαν Κοκτώ δεν συναντάμε πρόσωπα, δεν μπαίνουμε για να «παίξουμε ρόλους». Μπαίνουμε για να διασχίσουμε καταστάσεις.
Συναντάμε φωνές.
Φωνές που μιλούν επειδή δεν υπάρχει πια κανείς να τις ακούσει.
Ο Κοκτώ δεν γράφει θέατρο δράσης∙ γράφει θέατρο εσωτερικής έκρηξης. Ο λόγος του είναι συμπυκνωμένος, κοφτερός, ποιητικός, σαν ανάσα που κόβεται και ξαναρχίζει. Κάθε φράση του είναι ένα ίχνος σκέψης που γεννιέται τη στιγμή που εκφέρεται.
Οι ήρωές του δεν μιλούν για να επικοινωνήσουν.
Μιλούν γιατί δεν αντέχουν τη σιωπή.
Και συχνά δεν ακούν τον άλλον – ακούν μόνο τον εαυτό τους να σκέφτεται.
Γι’ αυτό, η δουλειά του ηθοποιού στον Κοκτώ δεν ξεκινά από το συναίσθημα, αλλά από την ακρίβεια. Από τη γεωμετρία του λόγου και τη διαύγεια της σκέψης. Κάθε λέξη έχει βάρος. Κάθε παύση έχει νόημα. Δεν επιτρέπεται τίποτα περιττό, τίποτα «ωραίο» για το ωραίο.
Το σώμα εδώ δεν εικονογραφεί το κείμενο.
Το σώμα αντιστέκεται στο κείμενο.
Στέκεται απέναντί του, το υπομένει, το αντέχει.
Στον Κοκτώ, όσο πιο ακίνητο είναι το σώμα, τόσο πιο βίαιος μπορεί να γίνει ο λόγος. Μια μικρή μετατόπιση, ένα βλέμμα, μια αλλαγή στον άξονα του κορμού, αρκεί για να αποκαλύψει έναν ολόκληρο εσωτερικό σεισμό. Οι ηθοποιοί χρειάζεται να δουλέψουν πάνω στη σωματική πειθαρχία, στη διαθεσιμότητα, στη σιωπηλή ένταση. Όχι στην εξωστρέφεια, αλλά στη συγκράτηση.
Η φωνή δεν «παίζει ρόλο».
Η φωνή σκέφτεται.
Η εκφορά του λόγου στον Κοκτώ ζητά καθαρότητα, όχι ψυχολογισμό. Ζητά άρθρωση, ρυθμό, μουσικότητα. Ο λόγος πρέπει να ακούγεται σαν να γεννιέται εκείνη τη στιγμή – όχι σαν κάτι ήδη αποφασισμένο. Ο ηθοποιός οφείλει να βρίσκεται συνεχώς στο όριο: ανάμεσα στη σκέψη και στην εκφορά, ανάμεσα στην ανάγκη και στην αδυναμία να σωπάσει.
Για να κατανοήσουμε τον Κοκτώ, δεν πρέπει να τον «εξηγήσουμε».
Πρέπει να τον εμπιστευτούμε.
Να αποδεχτούμε ότι το κείμενό του λειτουργεί σαν καθρέφτης: ό,τι φέρνουμε εμείς μέσα μας, αυτό θα επιστρέψει. Αν φέρουμε φόρμα, θα μας δώσει φόρμα. Αν φέρουμε αλήθεια, θα μας αποκαλύψει ρωγμές. Αν φέρουμε φόβο, θα τον μεγεθύνει.
Τα μονόπρακτα του Κοκτώ μας καλούν σε μια πράξη ακρόασης. Να ακούσουμε τον λόγο με το σώμα. Να αφήσουμε το σώμα να αντέξει τον λόγο. Να μην βιαστούμε να συγκινηθούμε, αλλά να επιτρέψουμε στη σκέψη να γίνει πράξη.
Γιατί, τελικά, στον Κοκτώ, το θέατρο δεν είναι εξομολόγηση.
Είναι αναμέτρηση.Και αυτή η αναμέτρηση συμβαίνει εδώ, τώρα, ανάμεσα σε σώματα που αναπνέουν, σε λέξεις που κόβουν, και σε σιωπές που λένε περισσότερα απ’ όσα αντέχουμε να ακούσουμε.
Στην Ανθρώπινη Φωνή το σώμα απουσιάζει και η φωνή προσπαθεί να κρατήσει ζωντανό έναν έρωτα που έχει ήδη τελειώσει.
Στο Την Έχασα, η απώλεια δεν είναι γεγονός – είναι κατάσταση.
Στην Ψεύτρα, το ψέμα δεν είναι στρατηγική∙ είναι μηχανισμός επιβίωσης.
Και στο Φάντασμα της Μασσαλίας, αυτό που μας στοιχειώνει δεν είναι το παρελθόν, αλλά αυτό που δεν τολμήσαμε ποτέ να ζήσουμε.
Ο Κοκτώ γράφει για ανθρώπους που βρίσκονται μετά το γεγονός.
Μετά τον έρωτα.
Μετά την πράξη.
Μετά την αλήθεια.
Γι’ αυτό και η δουλειά του ηθοποιού εδώ δεν είναι να «χτίσει» έναν χαρακτήρα, αλλά να σταθεί μέσα σε ένα εσωτερικό ερείπιο. Να αντέξει την έκθεση. Να μην καλύψει το κενό με συναίσθημα.
Ο λόγος του Κοκτώ είναι επικίνδυνος γιατί είναι απλός.
Δεν ζητά ερμηνεία. Ζητά παρουσία.
Κάθε φράση είναι σκέψη που εκφέρεται για πρώτη φορά.
Κάθε παύση είναι μια στιγμή όπου ο χαρακτήρας συνειδητοποιεί τι μόλις είπε.
Ο ηθοποιός οφείλει να ακούει τον εαυτό του την ώρα που μιλά. Να εκπλήσσεται.
Το σώμα σε αυτά τα έργα δεν πρέπει να «εκφράζεται».
Πρέπει να αντέχει.
Να αντέχει τη φωνή.
Να αντέχει την επιθυμία.
Να αντέχει το ψέμα που λέγεται για να μη φανερωθεί η αλήθεια.
Η σωματική δουλειά χρειάζεται ακρίβεια, λιτότητα, άξονα. Όχι ψυχολογικές χειρονομίες, αλλά καθαρές καταστάσεις. Το σώμα γίνεται τόπος σύγκρουσης ανάμεσα σε αυτό που θέλω να πω και σε αυτό που δεν τολμώ να παραδεχτώ.
Η φωνή, αντίστοιχα, δεν «χρωματίζεται».
Αρθρώνεται.
Τοποθετείται στον χώρο.
Αφήνεται να σπάσει, αν χρειαστεί, χωρίς να την προστατεύσουμε.
Γιατί στον Κοκτώ, αυτό που σπάει δεν είναι η φωνή —
είναι η άμυνα.
Και τότε φτάνουμε στο τέλος. Στον λόγο που λειτουργεί σαν καθρέφτης όλων των μονόπρακτων. Στον λόγο που πια δεν απευθύνεται σε έναν εραστή, σε έναν απόντα, σε έναν φανταστικό συνομιλητή — αλλά σε όλους.
«Κυρίες και κύριοι…»**
Εδώ, ο ηθοποιός παύει να κρύβεται πίσω από τον ρόλο.
Η φωνή γίνεται δημόσια.
Το σώμα γίνεται πολιτικό.
Αυτός ο λόγος δεν είναι καταγγελία.
Είναι παραδοχή.
Παραδοχή ότι το τέρας, το ψέμα, η σιωπή, η απουσία, δεν γεννήθηκαν μόνα τους. Δημιουργήθηκαν. Από τον φόβο για ζωή. Από την αδράνεια. Από τη βολική ηθική.
Και τότε, όλα τα μονόπρακτα ενώνονται:
η γυναίκα στο τηλέφωνο,
ο εραστής που χάθηκε,
η ψεύτρα που επινοεί τον εαυτό της,
το φάντασμα που δεν έζησε ποτέ.
Όλοι δηλώνουν το ίδιο πράγμα:
«Είμαι δικό σας δημιούργημα.»**
Αυτό είναι το στοίχημα της δουλειάς μας.
Να μην «παίξουμε» τον Κοκτώ.
Να τον αφήσουμε να μας εκθέσει.
Να σταθούμε στον Άδειο Χώρο χωρίς προστασία, χωρίς επίδειξη, χωρίς ρόλο.
Με σώμα παρόν.
Με φωνή αναγκαία.
Με λόγο που δεν ζητά χειροκρότημα, αλλά ακρόαση.
Γιατί εκεί, μέσα σε αυτή τη σιωπηλή αναμέτρηση,
το θέατρο παύει να είναι αναπαράσταση
και γίνεται πράξη ευθύνης.
Βαγγέλης Μπουμπάκης
Ηθοποιός/Σκηνοθέτης
Θέατρο Άδειος Χώρος
*Μονόπρακτα, Ζαν Κοκτώ εκδ. Δωδώνη, μτφ. Μάριος Πλωρίτης & Θέατρο Τσέπης – Μονόπρακτα, Jean Cocteau, εκδ. Άγρα, μτφ. Βίκος Ναχμίας
**Αναφέρεται σε ένα απόσπασμα από το κείμενο Μαύροι Έρωτες της Κατερίνας Ανωγειανάκη που δουλέυεται παράλληλα με τα μονόπρακτα του Κοκτώ
Μαύροι Έρωτες | Ανωγειανάκη Κατερίνα
Κυρίες και κύριοι, δέχομαι χωρίς καμία διαμαρτυρία ότι μπορείτε να κατακρίνετε άφοβα τον τρόπο που ντύνομαι, που περπατάω, που μιλάω, που σωπαίνω και που επιθυμώ· ως αποτέλεσμα του αμέτρητου φόβου σας για ζωή.
Κυρίες και κύριοι, αποδέχομαι το δικαίωμά σας να με δολοφονείτε με κάθε ευκαιρία, και την υποχρέωση, τόσο τη δική μου όσο και των υπολοίπων ομοίων μου, να μην προβάλλουμε αντίσταση· ως αποτέλεσμα της δικής σας φυγοπονίας και απραγίας.
Κυρίες και κύριοι, είμαι δικό σας δημιούργημα και δηλώνω υπεύθυνα, ανεύθυνη του ρόλου που μου δώσατε.
